Trulež legla

Bakterijske bolesti

Ako upotrijebimo naziv bakterijske bolesti mnoge pčelare to neće puno uznemiriti, ali kad kažemo – američka kuga legla ili trulež, pčelare istovremeno obuhvata strah i nemir naročito profesionalce jer ih to asocira na gubljenje ne samo manjeg broja pčelinjih društava nego i cijelih pčelinjaka. To je bez sumnje najtvrdokornija i najžešća zarazna bolest poklopljenog pčelinjeg legla, koju izazivaju zarazne bakterije. U ranija vremena sve do 1906. godine nije pravljena nikakva razlika između “američke” i “evropske” truleži legla. Međutim, Ðerzon je još 1882. godine primijetio da postoji manje i više opasna trulež pčelinjeg legla, tako da je tu razliku diferencirao uvodeći novi naziv “evropska” trulež, američki naučnik Vajt. Od tad se koristi naziv “američka” i “evropska” trulež u kojima je odražena razlika intenziteta zaraze i zadržali su se do danas.

 AMERIČKA TRULEŽ LEGLA

Američka kuga ili američka trulež je zarazna bolest pčelinjeg legla koja se vrlo često i neprimjetno uvlaci, održava i širi ne samo u jednoj pčelinjoj zajednici, ili pčelinjaku, nego i u pčelinjake u okolici 3-4 km u polumjeru i tako se širi od jednog do drugog pčelinjaka ako se efikasno ne suzbije na vrijemei. To je oboljenje poklopljenog pčelinjeg legla, koje se prenosi inficiranjem opreme i svih pčelinjih proizvoda, a naročito u krajevima gdje se primjenjuje seleće pčelarenje, pa su i faktori koji utječu na brzo širenje više prisutni. Uzročnik američke truleži pčelinjeg legla je golim okom nevidljivi živi organizam-bakterija (mikroorganizam) čiji je latinski naziv Bacillus larve. Bakterija-Bacillus larve ima dva oblika u toku svog razvoja i održavanja i to: u obliku spore i u štapićastom obliku. U prvom obliku (oblik spore) bakterija se u vanjskoj sredini održava bez razmnožavanja duži niz godina (10-30). Spore bakterije larve su veoma izdržljive na djelovanje toplote, vlage, sunčevih zraka i drugo.Ttako da u medu koji se drži na 100°C izumiru tek poslije pola sata, u medu na normalnoj temperaturi ostaju, žive i mogu da isklijaju i nakon godinu dana. U propolisu rastvorenom u alkoholu otporne su više od 45 dana, u vosku se održavaju dugo i izumiru na 120°C tek nakon 20 minuta, u zemlji izdrže 228 dana, u isušenoj masi uginulih larvi u starom saću, u košnicama ostaju žive 22-33 godine. Izdržljive su i na dezinfekciona sredstva u različitom stepenu kao i na sulfo-preparate. Međutim, u drugom obliku bakterije Bacillus larve je štapićastog oblika u kome se jedino i razmnožava, osjetljiva je na djelovanje toplote, isušivanje, dezinfekciona sredstva, sulfo-preparate i na antibiotike. I pored toga, ne može se liječiti jer se u ovom obliku nalazi samo u početku bolesti i to u organizmu zaraženih larvi. Uzročnik ulazi zajedno sa hranom u crijevo nepoklopljene larve i prelazi u njeno tkivo tek u vrijeme preobrazbe i brzo se u njoj razmnoži. Larva je tad poklopljena i brzo ugine.

Znaci bolesti

Za pčelara je praktično jedini mogući način da posumnja u prisutnost bolesti kad na poklopljenom leglu prilikom pregleda primijeti ulegnute poklopce sa limun žutim mrljama odnosno svijetlijim od okolnog saća nakvašenim od propalih larvi ili rupice na ćelijama koje su izbušile pčele sa namjerom da očiste stanicu. Također, leglo je nepravilno raspredeno mada u prvoj fazi zaraze obično se nade samo nekoliko ćelija sa uginulim larvama. Ako skinemo poklopac sa ćelije u kojoj je uginula larva i stavimo čačkalicu ili manje drvce i povučemo konstatirati ćemo da li se razvlači u niti i da li je miris na pokvarenu ribu ili po tutkalu koji se kasnije gubi. Ako utvrdimo da se razvlači posumnjat ćemo da se radi o bolesti. Da ne bi gubili vrijeme potrebno  je obratiti se u najbližu mjerodavni instituciju i zatražiti stručnu pomoć da bi se sa sigurnošću utvrdila prava dijagnoza, mikroskopskom analizom uginulih larvi. Posljedica bolesti legla je direktan utjecaj na slabljenje pčelinjeg društva u cjelini, jer je sve manje mladih pčela koje treba da zamjene stare pčele. Time se, normalan rad društva remeti i slabi tako da vremenom oslabi toliko da postane plijen grabeži. To tada predstavlja izvor i način zaražavanja ostalih društava na pčelinjaku u polu promjeru 3-4 km i bližoj okolini. Za uspješno suzbijanje američke truleži najvažnije je rano otkrivanje bolesti koje može da obavi svaki pčelar na svom pčelinjaku. Ako je na pčelinjaku ili bližoj okolini bilo prisutno obolijevanje od američke truleži preporučljivo je češće u određenim periodima vršiti preglede saća sa leglom, dok na mjestima gdje toga nije bilo detaljan pregled može se izvršiti u proljeće prije naglog razvoja i jačanja društva i unosa velikih količina nektara i polenovog praha.

Prenošenje zaraze

U košnici prenošenje zaraze od ličinke do ličinke vrše pčele hraniteljice, dok se od košnice do košnice prenose putem grabeži i nalijetanja pčela. Također i sam pčelar to čini kad iz košnice u košnicu prenosi zaražene okvire ili vrcaljkom ili kad vrši prihranu sa zaraženim medom ili upotrebom voska za satne osnove koji nije dezinfikovanna propisan način. Spore se mogu prenositi na rukama i alatu ako se pregled zdravih društava vrši nakon pregleda zaraženih a potom ne izvrši odgovarajuća dezinfekcija. Spora Bacillus larve može klijati samo u mladim larvama, dok se postotak klijanja smanjuje sa starosti larve, tako da nakon 53 sata može doći do infekcije. Prelaskom spore u vegetativni oblik bakterije ne može se prenositi zaraza. Kad spora sa hranom dospije u organizam larve obično proklijaju za jedan dan i dalje se umnožava i dospijeva u tjelesnu šupljinu larve. Bolest ne prelazi na odrasle pčele, ali rojevi iz zaraženih pčelinjih društava mogu prenositi američku trulež. Također, ni sva pčelinja društva nisu u istoj mjeri osjetljiva na zarazu američke truleži legla što se objašnjava higijenskim ponašanjem pčela, odnosno sposobnosti radilica da brzo otkriju i uklone uginule larve iz ćelija i tako eliminiraju izvor zaraze. Ova činjenica nas ne smije zavarati i dovesti do opuštanja, jer samo mjere opreza i preventive nam mogu dati potrebnu sigurnost.

Suzbijane američke truleži legla
S obzirom da je američka trulež teška zarazna bolest, da nikada ne prestaje sama od sebe, da je njen uzročnik veoma otporan i da trajno zaostaje na saću i da se vrlo lako i brzo prenosi na okolne pčelinjake sasvim je logično i prihvatljivo da se u njenom suzbijanju primjene radikalne mjere, koje se odnose na uništavanje žarišta, odnosno izvora zaraze. To podrazumijeva gušenje pčela iz zaraženih društava na večer paljenjem sumpora u košnici. Uginule pčele zajedno sa okvirima i saćem sa leglom treba spaliti na pogodnom mjestu i zatrpati zemljom. Ostatak saća bez legla treba pretopiti i vosak dezinficirati na propisan način, odnosno na temperaturi od 120°C, u zato predviđenim uređajima. Istovremeno treba izvršiti dezinfekciju cjelokupnog pribora i košnica koje su još upotrebljive. Dezinfekciju košnice obaviti tako da se sa unutrašnjih strana košnice dobro ostružu svi zaostaci propolisa i voska sa žicanom četkom a potom dobro operu deterdžentom i ribaćom četkom. Poslije toga košnicu treba iznutra opaliti plamenom let-lampe. Nakon izvršene dezinfekcije košnice, okviri i oprema mogu se upotrijebiti.

EUROPSKA TRULEŽ LEGLA

Za razliku od američke evropska trulež je bolest blaže prirode otvorenog i zatvorenog legla. U njenom nastanku učestvuje više vrsta bakterija. Mada ova bolest nije još u potpunosti objašnjena pretpostavlja se da je njen glavni uzročnik streptococcus pluton, a ostali uzročnici imaju drugorazredni značaj. Evropska trulež uglavnom se javlja u proljeće i teže se otkriva, jer pčele u pojedinim društvima brzo očiste oboljele larve pa pčelar to teško može zapaziti. Najčešće se javlja u društvima koja u proljeće imaju dosta otvorenog legla a malo pčela koje proizvode hranu i nisu u mogućnosti da ih dobro nahrane. U vrijeme nepovoljnih uvjeta za život i opstanak pčelinjeg društva bolest se brzo širi, odnosno bakterije se brže razmnožavaju u pčelinjim larvama. Ukoliko su uvjeti za razvoj bakterija nepovoljni bolest se može javiti i na poklopljenom leglu. Ovo je također vrlo zarazno oboljenje koje se može javiti kako u jednom tako isto u više pčelinjih društava na jednom pčelinjaku kao i u više pčelinjaka na jednom području, ovisno o djelovanju nepovoljnih uvjeta na normalan život i rad pčelinjih društava. Može se javiti u slučajevima kada su pčelinja društva i leglo izloženi nekoj vrsti stresa izazvanog bilo zbog prisutnosti u leglu velikog broja parazita varoa Destruktor, zbog selidbe i slično.

Znakovi bolesti

Od evropske truleži obolijevaju najčešće larve starosti od 48 časova. Mlada larva sa hranom unosi uzročnike bolesti u srednje crijevo u kojem se uzročnici razmnože u velikoj mjeri. Zaražene larve trebaju više hrane zbog čega ih pčele izbacuju iz ćelija ili ostaju u njima gubeći svoj oblik, postaju mlohave i gube svoju bijelo sedefastu boju a poprimaju prljavo žućkastu, i karakterističan kiselkast miris. Promjene na uginuloj larvi zavise i od uzročnika koji se u njoj razmnožio. Iskusni pčelar lako prepoznaje oboljelu larvu po osnovu promjene njenog normalnog položaja. Ako pčele poklope ćelije sa uginulim larvama i u njima ce poklopci kao i kod američke truleži postati ugnuti i sa manjim brojem, s tom razlikom što se trula masa uginule larve vrlo malo rasteže, ima miris ocata i nije čvrsto pripijena na dno ćelije pa pčele i uspijevaju da je očiste. Tok bolesti je različit tako da u nekim slučajevima je polagan pri čemu ugiba mali broj larvi a društvo ne oslabi a ugibanje ličinki može i samo prestati. Međutim, ako je razvoj bolesti pod uticanjem vanjskih faktora vrlo izražen dolazi do uginuća velikog broja larvi uslijed čega se broj pčela naglo smanjuje i društvo propada. Za vrijeme jace paše bolest se može pojavit u jacem obliku iz razloga što paša okupira veći broj pčela i smanji se količina hrane za leglo te pčele počnu da izbacuju oboljele larve da bi u ćelije smjestile nektar i tako dođe i do prestanka bolesti. Kod društava u kojima je došlo do nestanka hrane dolazi do izgladnjivanja oboljelih larvi i pčele ih odmah otkrivaju i izbacuju iz ćelija gdje također dolazi do nestanka simptoma bolesti.

Suzbijanje bolesti

Suzbijanje bolesti vrši se samo ako se bolest otkrije, odnosno ako je izražena u većoj formi i to dodavanjem lijekova i biološko uzgojnim mjerama. Ako je bolest u pčelinjem društvu suviše izražena pri čemu je uginuo veći broj larvi a smanjen broj pčela preporučljivo je pčele ugušiti i dezinfekciju izvršiti na način kao kod američke truleži. Suzbijanje evropske truleži može se postići dodavanjem nekih antibiotika (streptomicin, geomicin, teramicin i dru.) ali se dešava da se i poslije toga pojavi ova bolest. Smatra se da je bolje da pčele izbace oboljele larve iz ćelija nego da se daju antibiotici jer njihovom primjenom je veći broj bakterija koji ostaje na ćelijama nego u slučajevima kad pčele vrše čišćenje. Zbog toga da bi se ostvarili veći efekti u zaštiti pčelinjih društava antibiotike je preporučljivo davati ranije u proljeće dok se još nisu pojavili simptomi bolesti, cime ce se spriječiti razmnožavanje uzročnika bolesti. Ako dajemo neki od antibiotika nove zdrave ličinke neće se razboljeti a pčele ce iz košnice iznijeti oboljele larve. Za liječenje se upotrebljava 0,5 grama streptomicina na 1 litra šećernog sirupa, dok kod primjene teramicina treba uzeti 0,5 do 1 grama i rastvoriti u malo vode i dodati na 500ml šećernog sirupa. Rezultati su povoljniji ako se u rano proljeće sirup rasprši prskalicom preko okvira. Pčelari u praksi najčešće ove lijekove dodaju u sirup kao prihranu pri čemu se mora paziti da antibiotik ne dospije u med jer je to štetno za ljudski organizam. Inače sa antibioticima treba biti oprezan i ne davati ih i zdravim društvima, jer bakterije uslijed velike primjene mogu postati rezistentne pa ce trebati sve veće količina aktivne supstance za njihovo suzbijanje. Razgrađivanje antibiotika vrši za oko 8 sedmica pa prema tome treba uskladiti njihovu primjenu. Također, za suzbijanje bolesti potrebno je pored općih higijenskih mjera i odgovarajuća preventiva, zasnovana na blagovremenoj zamjeni starog saca koje inače može imati u sebi uzročnike kako evropske tako i američke truleži legla, i sužavanje legla u proljeće kod društava koja nisu dovoljno razvijena.

Pčelarstvo Matić

Pčelar: Stipo Matić,

Vidoši bb, Livno, BiH

Email: stipomatic@gmail.com